Doxy-PEP uitgelegd: een nieuw hulpmiddel tegen soa's

Eén doxycycline-tablet na seks vermindert het risico op drie veel voorkomende soa's met meer dan de helft. Dit heet doxy-PEP. Het staat voor doxycycline post-blootstellingsprofylaxe. Gezondheidsinstanties in de VS, Frankrijk en het VK bevelen het aan voor specifieke groepen homo's en biseksuele mannen. De Nederlandse Gezondheidsraad bestudeert het nog.

Doxy-PEP is een groot verandering in soa-preventie. Maar het is geen vaccin en niet voor iedereen. Dit artikel legt uit hoe het werkt.

Wat is doxy-PEP?

Doxycycline is een bekende antibioticum. Artsen gebruiken het al decennialang tegen acne, ziekte van Lyme en chlamydia. Bij doxy-PEP neemt iemand 200 milligram doxycycline binnen 72 uur na seksueel contact zonder condoom in. Liefst binnen 24 uur.

Het doel is bacteriën stoppen voordat infectie ontstaat. Het richt zich op drie soa's: chlamydia, syfilis en gonorroe. Het beschermt niet tegen HIV, hepatitis of virale soa's zoals herpes en HPV.

Wat zegt het onderzoek?

Het sterkste bewijs komt uit de DoxyPEP-studie, gepubliceerd in The New England Journal of Medicine in 2023. Onderzoekers volgden ongeveer 500 homo's en biseksuele mannen en transgender vrouwen in San Francisco en Seattle. Alle deelnemers hadden HIV of gebruikten PrEP.

De resultaten waren duidelijk. Doxy-PEP verlaagde het risico op:

• Chlamydia met ongeveer 70 procent
• Syfilis met ongeveer 75 procent
• Gonorroe met ongeveer 55 procent

Een Franse studie genaamd ANRS DOXYVAC vond vergelijkbare resultaten voor chlamydia en syfilis. Het effect op gonorroe was kleiner, waarschijnlijk door antibioticumresistentie in sommige regio's.

Op basis hiervan publiceerde het Amerikaanse CDC de eerste officiële doxy-PEP-richtlijn in juni 2024. De richtlijn adviseert doxy-PEP voor homo's, biseksuele mannen en transgender vrouwen met een bacteriële soa in het afgelopen jaar.

Waarom is dit nodig?

Soa-aantallen onder homo's en biseksuele mannen zijn sterk gestegen. Het RIVM meldde in 2023 een recordaantal syfilis- en gonorroediagnoses in seksuaalklineken in Nederland. Vergelijkbare trends zien we in heel Europa.

Condooms werken nog steeds, maar het gebruik is gedaald sinds PrEP beschikbaar werd voor HIV-preventie. Veel mannen voelen zich veiliger voor HIV maar krijgen meer bacteriële soa's. Doxy-PEP vult deels deze leemte.

Voor wie is doxy-PEP geschikt?

Huidige richtlijnen richten zich op een specifieke groep. Het CDC adviseert doxy-PEP voor homo's, biseksuele mannen of transgender vrouwen die:

• De afgelopen 12 maanden minstens één bacteriële soa hadden
• Onbeschermde seks hebben met meerdere partners
• Al regelmatig contact hebben met een seksuaalkliniek of HIV-zorg

Het is niet aanbevolen voor vrouwen of heteroseksuele mannen. Een studie in Kenia vond geen duidelijk voordeel voor cisgender vrouwen, mogelijk vanwege hoe bacteriën zich gedragen in het vrouwelijk geslachtskanaal. Onderzoekers bestuderen dit nog.

De methode is ook niet geschikt voor incidenteel gebruik. Doxy-PEP werkt best als onderdeel van een geplande preventieplan, gecombineerd met regular soa-testen elke drie maanden.

Wat zijn de risico's?

Doxycycline wordt over het algemeen goed verdragen. De meest voorkomende bijwerkingen zijn misselijkheid, zonnetijingevoeligheid en buikklachten. Ernstige bijwerkingen zijn zeldzaam.

Het grotere risico is antibioticumresistentie. Frequent antibioticumgebruik kan bacteriën trainen om behandeling te overleven. Dit is een echt volksgezondheidsrisico. Studies tonen een kleine stijging van resistente Staphylococcus aureus-bacteriën op de huid van doxy-PEP-gebruikers. Maar er is nog geen duidelijk bewijs van grote resistentieproblemen voor de soa's zelf.

De WHO publiceerde in 2024 een standpunt paper met oproep tot zorgvuldig toezicht. De organisatie ondersteunt doxy-PEP voor hoogrisicogroepen maar waarschuwt tegen breed, onbewaakt gebruik. Nederlandse experts delen deze voorzichtigheid. De Soa Aids Nederland stichting zegt dat doxy-PEP nuttig kan zijn, maar nationale richtlijnen worden nog opgesteld.

Hoe past het bij ander preventiebeleid?

Doxy-PEP is één onderdeel van een grotere gereedschapskist. Andere tools zijn:

• Condooms — nog steeds de enige methode die HIV, bacteriële soa's en ongewenste zwangerschap tegelijk blokkeert
• PrEP — dagelijkse of wanneer-nodig-pillen die HIV voorkomen
• Vaccinatie — tegen hepatitis A, hepatitis B, HPV en mpox
• Regular testen — elke drie tot zes maanden voor mensen met meerdere partners

Volksgezondheidsexperts benadrukken dat doxy-PEP niets hiervan vervangt. Het voegt een extra laag toe voor hoogrisicogroepen. Voor mensen die methodes willen combineren, is overleg met een arts of seksuaalkliniek de juiste eerste stap. Dit geldt ook voor people die mpox-vaccinatieopties willen begrijpen.

Hoe ziet het er uit in Nederland en Europa?

De Nederlandse regering heeft nog geen nationale doxy-PEP-richtlijn uitgevaardigd. Sommige seksuaalklineken bieden het per geval aan. De Gezondheidsraad bestudeert het bewijs en wordt verwacht advies in 2025 uit te brengen.

In Frankrijk adviseerde de Hoge Raad voor Volksgezondheid doxy-PEP in juli 2024 voor mannen die seks hebben met mannen met een recente soa. Het UK Health Security Agency nam een voorzichtiger aanpak en bestudeert de gegevens nog. Duitsland volgt een vergelijkbare afwachtende lijn.

Het belangrijkste

Doxy-PEP is een echte vooruitgang. Voor homo's en biseksuele mannen met terugkerende soa's kan het infecties aanzienlijk verminderen. Maar het is geen wondermiddel. Het beschermt niet tegen HIV, het roept vragen op over resistentie, en het werkt best in een breder preventieplan.

Als je je afvraagt of doxy-PEP geschikt voor je is, is de volgende stap simpel. Maak een afspraak bij een seksuaalkliniek (GGD Centrum Seksuele Gezondheid) of praat met je HIV-arts. Zij kunnen je situatie bespreken, risico's uitleggen en dit samen met je bepalen.

De wetenschap gaat snel in dit veld. Wat twee jaar geleden experimenteel was, is nu standaardbehandeling in sommige landen. Goed geïnformeerd blijven — en regelmatig testen — is nog steeds de beste bescherming.